Ekonomik İstikrarsızlık Bir Toplumu Nasıl Çökertir?
İstikrarsız bir ekonominin en görünür zararları fiyat artışları, değer kaybı ve işsizliktir. Bunlar ölçülebilir, konuşulabilir, haberlere taşınabilir. Ama istikrarsızlığın çok daha derinden işleyen ve pek gündeme gelmeyen başka bir etkisi daha vardır: insanların çalışmayı bırakması. Bu yalnızca dürüstçe emek harcamanın hayatta mantıklı bir strateji olup olmadığına dair bir karardır.
İstikrarlı Toplumlarda Ne İşler?
İstikrarlı bir toplumda bireyler geleceğe dair tahmin yürütebilir. Bugün harcanan emek yarın bir karşılık bulur, dürüstçe çalışan biri zamanla ilerleme kaydedebilir, sistemin kuralları değişmez. Bu ortamda dürüstçe çabalamak en iyi stratejidir. İnsanlar bulundukları yerde memnun olmasalar bile durumu değiştirmenin yolu olarak emeği seçerler.
Bu durum toplum için kritik bir mekanizmayı çalıştırır: bireyler için iyi olan, toplumun geneli için de iyidir. İnsanlar alın terleriyle çalıştığı için evlere elektrik gelir, binalar ayakta durur, kurumlar işler, ekmek eve girer. Bireyin çıkarı ile toplumsal fayda aynı yönde akar.
Ekonomik İstikrarsızlık Bu Denklemi Tersine Çevirir
Liyakatin işlemediği, dürüstçe sarf edilen emeğin hiyerarşide yukarı taşımadığı bir sistemde bireyin hesabı değişir. Çalışmak bir strateji olmaktan çıkar; çünkü sistem bu stratejiyi ödüllendirmez. Bunun yerini başka yollar alır; bazen suç, bazen kayırmacılık, bazen yalnızca mevcut yere yapışıp kalmak.
Suça bulaşmayan birey bile bu ortamda kaçınılmaz bir his geliştirmeye başlar: yukarıdakilere karşı kin. Bunun sebebi mantıktan uzak değildir. Eğer bir insanın dürüstçe çalışarak yükselmesi imkânsız görünüyorsa, başkalarının yukarıda olması meşru bir başarının sonucu olamaz. Bir haksızlık, bir hile, bir kayırma olmalıdır. Hiyerarşi bu algıyla birlikte meşruiyetini yitirir.
Görünmeyen Bozulma
Asıl yıkım burada başlar. Ortalama koşullar altında çalışkan olan, dürüstlüğünü korumaya çalışan birey, zamanla bu tercihinin kendisini cezalandırdığını fark eder. Sistem dürüstlüğe ödül vermiyorsa, dürüstlük bir erdeme dönüşür ama bir strateji olarak çöker. İnsanlar yavaş yavaş dürüstlüklerini terk etmez, dürüst kalmanın maliyetinin farkına varırlar.
Bireyler bu kararı bilinçli bir isyandan değil, rasyonel bir hesaplamadan verirler. Böyle bir toplumda en dürüst insanın bile davranışları zamanla değişmeye başlar. Bu bireysel bir ahlak meselesi değil, sistemin ürettiği bir sonuçtur.
Teşvikler Her Şeyi Belirler
Ekonomide her zaman söylenen bir gerçek vardır: insanlar teşvik edilen davranışı sergiler. İstikrarlı bir toplum dürüstlüğü teşvik eder; çalışmak işe yarar, emek karşılık bulur. Ekonomik istikrarsızlık ile başbaşa bir toplum ise tam tersini yapar; dürüstlüğü cezalandırır, alternatif yolları karlı kılar.
Bir toplumun çöküşü çoğu zaman büyük kırılmalarla gelmez. Sistematik olarak dürüstlüğün mantıksızlaştığı bir ortamda, insanlar tek tek verdikleri küçük kararlarla aynı yöne dönerler. Sonunda ortada ne çalışkanlık kalır ne güven ne de birlikte işleyen bir toplum.
